Brainport Eindhoven werd in 2011 door het Intelligent Community Forum gekroond tot ‘smartest region of the world’. Die titel ontving ze mede door het feit dat er in tien jaar tijd 55.000 banen in de hoogtechnologische maakindustrie waren ontstaan. De titel was een kroon op de intensieve samenwerking tussen bedrijven, ondernemersorganisaties, overheid en kennisinstellingen om de regio uit het slop te trekken vanaf begin jaren ’90. Nu is de regio Eindhoven (in de CBS-statistieken bekend als Zuidoost-Noord-Brabant) met € 1,7 mrd goed voor circa 20% van de nationale R&D-investeringen en meer dan 50% van het aantal patenten in Nederland. Het is de enige regio in Nederland waar private R&D-investeringen de publieke R&D-investeringen ver overtreffen.

Company town

Brainport is als regionaal merk en netwerk ontstaan door een intensieve samenwerking tussen industrie, onderwijs en politiek in de jaren ’90 om de dreigende teloorgang van de industrie te keren. Deze samenwerking bouwde echter voort op een stevig fundament van ondernemerschap, dat teruggaat tot medio 19e eeuw.

Op de schrale Brabantse zandgronden waren al eerder fabrieken verrezen, voor bv. linnen (Elias) en textieldruk (Vlisco). De komst van Philips in 1891 markeerde echter wel een ommekeer in de wisselwerking tussen stad en bedrijf: het bedrijf groeide snel, trok tienduizenden werknemers aan, investeerde grootschalig in technisch onderzoek, bouwde fabrieks- en kantoorcomplexen, woonwijken en muziekzalen en legde parken aan. Philips kreeg in 1928 gezelschap van een ander snelgroeiend bedrijf: Van Doorne’s Machinefabriek, gesticht door Deurnenaren Hub en Wim van Doorne. De machinefabriek ging in 1934 verder als Van Doorne’s Aanhangwagen Fabriek, kortweg D.A.F..

In 1950 werd de Akademie voor Industriële Vormgeving opgericht om goede vormgevers aan de industrie te leveren. De Technische Hogeschool werd in 1956 geopend met het eerste doel om Philips te voorzien van goed opgeleid technisch personeel. Eindhoven telde in 1971 41.000 Philips-werknemers. Analoog aan Angelsaksische voorbeelden werd Eindhoven gekarakteriseerd als company town van Philips. Dit doet echter het onderliggende weefsel van zelfstandige maar vernetwerkte toeleveranciers en gespecialiseerde opleidingen tekort. In studies over de ontwikkeling van Eindhoven en Brainport worden Philips en DAF in dit netwerk gekenschetst als de ‘leader firms’ of ‘orchestrators’. Hun invloed creëerde een vruchtbare bodem voor metaal- en machinebedrijven als Brabantia (1919), Smeva (1920), MCB (1941), Van der Lande (1949), VDL Groep (1953), Bosch Transmission Technology (1972, spin-off van DAF) en ASML (1984, joint venture van Philips en ASMI).

Urgentie

Begin jaren ’90 krijgt de regio echter klappen die de economische bodem lijken weg te slaan. DAF gaat in 1993 failliet; het krijgt een doorstart onder de naam DAF Trucks dat in 1996 wordt overgenomen door het Amerikaanse Paccar. Philips kiest voor een drastische reorganisatie om overeind te blijven (Operatie Centurion); in Eindhoven worden vrijwel alle activiteiten verkocht, verplaatst of beëindigd. In de regio gaan 36.000 banen verloren.

Het is onder dit gesternte dat burgemeester van Eindhoven Rein Welschen, KvK-voorzitter (en bouwondernemer) Theo Hurks en TU/e-voorzitter Henk de Wilt elkaar vinden. Welschen schakelt de Commissaris der Koningin Frank Houben bij. Binnen de regio Eindhoven richten Welschen en KvK-voorzitter Hurks zich op het regionale bedrijfsleven, om hen te overtuigen van de urgentie, de kwetsbaarheid van de regio en de noodzaak tot samenwerking. Ondanks vergaande samenwerking in de keten is een gezamenlijk optrekken voor het belang van de regionale economie een nieuwe invalshoek. Door gezamenlijke actie kunnen Europese fondsen worden gemobiliseerd. Alle gemeenten gaan akkoord met het voorstel om fl 11,50 per inwoner af te dragen aan een regionaal economisch fonds. Welschen en TU/e-voorzitter De Wilt staan aan de basis van de Commissie Regionale Verkenningen die het programma Horizon opstelt, gericht op de doorontwikkeling naar een brede toptechnologische regio. De projecten in het programma zijn vooral afkomstig van bedrijven maar kenmerken zich door samenwerking tussen bedrijven, kennisinstellingen en overheden (triple helix). Tegelijkertijd worden de banden tussen de regionale en de landelijke politiek aangehaald, waarin opnieuw burgemeester Welschen een centrale rol vervult. Op die manier landt een vestiging van researchorganisatie TNO in de regio Eindhoven.

In 1997 kondigt Philips de verhuizing van zijn hoofdkantoor aan naar Amsterdam. Eindhoven voelt zich overvallen maar grijpt dit aan om het regionaal belang uit te onderhandelen: Philips investeert in zijn Eindhovense onderzoeksafdelingen, en oude Philips-patenten komen beschikbaar voor het MKB. Philips concentreert zijn R&D op het terrein van het Natuurkundig Laboratorium (NatLab) langs de A2. De campus wordt geopend in 1998; in 2003 wordt het gebied opengesteld voor niet-Philipsbedrijven vanuit het concept van open innovatie en omgedoopt van Philips High Tech Campus naar High Tech Campus Eindhoven (HTCE). Philips manifesteert zich als de ‘moeder’ van een rijke schare aan spin-offs zoals NXP, FEI en PANalytical – ontstaan uit de verkoop van bedrijfsonderdelen.

De triple helix samenwerking die erin is geslaagd om de regio Eindhoven er in tien jaar weer bovenop te helpen, wordt in 2005 geformaliseerd met de oprichting van de Stichting Brainport.

Leiderschap

In Brainport Navigator 2013 (2005) wordt de regionale langetermijnagenda onderschreven door alle relevante stakeholders. De ambitie is “te excelleren als Europese toptechnologie (kennis-)regio waarin innovatie de motor is voor duurzame economische en maatschappelijke ontwikkeling”. Internationale concurrentiekracht staat voorop: niet door te acteren als een ‘one trick pony’ maar door diversificatie.

De regio richt zich op vijf thema’s: People, Technology, Business en Basics. Dit vertaalt zich in o.m. het bouwen van business & technology communities, het faciliteren van de (bewezen succesvolle) gelaagde structuur van grootbedrijf en MKB, het stimuleren van innovatie met innovation centres, proeftuinen en publiek launching customership, versterking van ondernemerschap, het op orde krijgen van basisvoorwaarden als arbeidsmarkt, vastgoed, woon- en leefklimaat, bereikbaarheid, snelle digitale infrastructuur, en niet in de laatste plaats: een krachtiger zelfbewustzijn.

In wetenschappelijke analyses van de regionale samenwerking in Brainport wordt gewezen op het leiderschap dat in de regio is getoond om zaken te regelen. Allereerst was er het gezamenlijk leiderschap vanuit de triple helix om de urgentie van collectieve actie te onderstrepen, en collectiviteit te organiseren rondom een gedeelde agenda tot de regio zich had hersteld. Ook in de periode erna wordt leiderschap getoond, door de noodzaak van economische diversificatie te agenderen, en concrete projecten uit te voeren. Zo komt Horlings (2013) tot de conclusie dat leiderschap werd getoond door de governance van de regio te innoveren: door open coalities te vormen over de grenzen van sectoren en organisaties heen. De verbindende factor was ook in hoge mate persoonlijk: de belangrijke betrokkenen voelden een ‘klik’ met elkaar en hadden hart voor de regio (Hendriks 2015).

In 2015 wordt de strategie vernieuwd onder de titel Brainport Next Generation. De stip op de horizon is ingeruild voor adaptief beleid en scenario’s, om als regio sneller te kunnen inspelen op veranderingen in de wereld en de technologie. De hoogtechnologische kennis wordt nu gekoppeld aan maatschappelijke opgaven op het gebied van gezondheid, energietransitie, slimme mobiliteit, gezondere voeding en stedelijke veiligheid.

Erfenis

De regio Eindhoven heeft haar ecosysteem van technologische bedrijven, ondernemers en bijbehorende opleidingen geërfd en vernieuwd. Hoogwaardige technologische kennis vindt zijn weg naar de wereldmarkt maar wordt nu ook ingezet voor nieuwe, maatschappelijke doelen. In de turbulente jaren ’90 was Eindhoven ook de plek waar navigatiesysteemproducent TomTom werd opgericht. Softwareontwikkeling en toepassing in bv. industrie, verlichting, mobiliteit en zorg is nu een nieuwe specialisatie. Oude Philips-terreinen worden hergebruikt (o.a. Strijp-S voor startende en creatieve bedrijven, evenementen en opleidingen). Onder de vleugels van de Design Academy bloeien de Dutch Design Week en het lichtfestival Glow; de focus ligt op de koppeling tussen design en technologie. De Automotive Campus in Helmond bundelt publiek en privaat onderzoek op het gebied van mobiliteit. Het wegennet rondom Helmond en Eindhoven wordt geregeld gebruikt als living lab om mobiliteitsconcepten en -technologieën te testen. MKB (1e, 2e en 3e lijns toeleveranciers) is bij elkaar gebracht in Brainport Industries. Zes triple helix regio’s in zuidoost-Nederland en de provincies Noord-Brabant en Limburg werken samen als Brainport Network, o.a. op het gebied van arbeidsmarkt. Eindhovense startups spelen zichzelf steeds beter in de kijker bij venture capitalists: het aantal bedrijven waarin worden geïnvesteerd, steeg van acht in 2015 naar twaalf in 2016. Philips is nog steeds hofleverancier van patenten, zowel in Europa (2.568 patentaanvragen in 2016) als in Nederland (7.198 aangevraagde octrooifamilies in 2008-2012). Met Philips, NXP en ASML in de top 10 van octrooiaanvragers, en acht campussen (HTCE, ASML, TU/e Science Park, Automotive Campus, Food Tech Park, Health Innovation Campus, Strijp-S, Brainport Industries Campus) is Brainport Eindhoven de innovatiehotspot van Nederland.

 

Meer lezen

Beleid Brainport

– toekomstscenario’s: Brainport scenario’s

– strategische agenda: Brainport Next Generation

– facts & figures: Brainport Monitor 2016

Achtergronden

Havermans, D., Appel-Meulenbroek, R., Smeets, J (2008). Rebranding the city – the case of Eindhoven.

Hendriks, F. (2015). De kracht van de stad in tweevoud. Een essay over goed bestuur en doorslaggevende personen.

Horlings, L.G. (2013). Leadership, governance and place in the knowledge economy: the case of Brainport Eindhoven in the Netherlands. Paper for the Regional Studies Association European Conference 2013

Karsten, L., Keulen, S. J., Kroeze, D. B. R., & Peters, R. G. P. (2010). In het verleden behaalde resultaten bieden garantie voor de toekomst: een casestudie van de operatie Centurion bij Philips. M&O : tijdschrift voor management en organisatie, 64(3), 21-37.

Romme, A.G.L (2012). Waarom Eindhoven de slimste regio ter wereld is. In: Jaarboek KVS 2012 pp 205-208.

Stam, E., Romme, A.G.L, Roso, M., van den Toren, J.P., van der Starre, B.T. (2016). Knowledge triangles in the Netherlands: an entrepreneurial ecosystem approach.